Oktay Baran tüm yazılar

YZ’lerin kontrolsüz ve bilinçsiz kullanımının, insanın bilişsel gelişimi ve psikolojik sağlığı açısından yarattığı tehditleri gördük. Geriye, esas olarak YZ’lerin pazarlanması amacıyla köpürtülen koca bir ideolojik propaganda balonu kalıyor. Teknoloji şirketleri bir an önce kâra geçme güdüsüyle “Yapay Zekâ Mucizesi” yalanını çeşitli argümanlarla şişirdikçe şişiriyorlar. Bu bölümde bu hususla başlayıp, YZ’nin üretken veya yaratıcı olup olmadığına, gerçekte nasıl çalıştığına, bu çalışma yönteminin hem insanlığın birikmiş entelektüel emeğinin hem de bireylerin kişisel verilerinin çalınması temelinde işlediğine, YZ’nin bize boş vakit sağlayıp sağlamadığına değinip, mevcut YZ teknolojisinin yapısal çıkmazını ele alacağız.

"Yapay zekâ" uygulamaları kapitalist ekonominin her alanında, bilimsel çalışmalarda, sanat alanında, spor müsabakalarının yayınlarında ve tabii ki gündelik yaşamın çeşitli noktalarında da giderek artan ölçüde kullanılıyor. Biz bu yazıda genel olarak YZ ile değil, son üç yıldır doğrudan “son kullanıcının” gündelik yaşamında önemli yer tutan sohbet botlarıyla (ya da ajanları) ilgileneceğiz. ChatGPT ile başlayıp, Gemini, Grok, DeepSeek, Claude, Copilot vb. adlarıyla farklı versiyonlarının da piyasaya sunulduğu bu metin tabanlı sohbet uygulamaları, Büyük Dil Modellerine (BDM) dayanıyorlar. Kısa süre içerisinde farklı teknik mimari ve modellere dayanan ama aynı YZ öğrenme yöntemlerini kullanıp resim, video, ses/müzik dosyaları üreten uygulamalar da çıkıp çok popülerleştiler. Hepsi birden “yeni içerik” ürettikleri iddiasıyla, en üst başlık olarak, “üretken yapay zekâ” olarak adlandırılıyorlar. Yaptıklarıyla basit bir sohbet uygulaması olmanın çok ötesine geçtikleri doğrudur. Ne var ki, tüm bu adlandırmalar, teknoloji tekellerinin çıkarları doğrultusunda son derece vurgulu ideolojik yönler taşıyorlar.

Bu noktaya kadar YZ’nin insanın bilişsel yetenekleri açısından doğurduğu ve doğurabileceği sorunlara değindik. Buna rağmen, cep telefonlarından, bilgisayarlardan vb. vazgeçemeyeceğimize göre, ya da vazgeçemediğimiz ölçüde, onlarla tamamen entegre olan YZ’yi de hayatımızdan tümüyle çıkarmanın mümkün olmadığını biliyoruz. Bu yüzden, çözüm, onun doğurduğu tehlikelerin hakikaten farkında olmak ve onu bir bilgi edinme kaynağı olarak bilinçli ve kontrollü şekilde kullanmaktan geçiyor. Her ne kadar birçok insan “ben zaten öyle kullanıyorum” dese de çoğunluk için bu farkındalıktan bahsetmek mümkün değildir. YZ’lerin azımsanmayacak bir kesim –özellikle de gençler– için dijital bir yaşam asistanı, yaşam koçu, rehber haline gelmiş olduğu görülüyor.

Son dönemlerde gelişen sol hareketlere önderlik eden reformist çevrelerin savunduğu “demokratik sosyalizm” çizgisinin ne anlama geldiği konusunu kısaca hatırlatmayı gerekli kılıyor. Türkiye’de bu gereklilik, son zamanlarda pek beklenmedik bir nedenden dolayı daha da yakıcılaşmış bulunuyor. Öcalan’ın “demokratik toplum sosyalizmi” vurgulu “açılımları”, içerik bakımından, Batı dünyasının reformizm çizgisinin iddialarıyla fazlasıyla örtüşüyor. Dolayısıyla kendi başına ne yeni ne de özgün yönler barındırıyor.

Devleti yönetenler ve sermaye sahipleri, eğer ülkenin doğal zenginliklerini yabancıların kullanımına açıyorlarsa, bu, kafalarına silah dayandığı için değil, bu zenginlikleri kendileri talan edecek yeterli sermayeye, teknolojiye, deneyimli kadrolara vb. sahip olmadıklarındandır. Hiçbir burjuva kendisinin sömürerek zenginleşeceği kaynağı başkasına kelepir fiyatına vermeye kolayca razı olmaz! Dolayısıyla bu ülkede emekçiler aç ve yoksulsa, bunun sebebi yerlisiyle yabancısıyla sermaye sahipleri ve onların kapitalist sömürü düzenidir. Karşı çıkılması gereken de budur!

Zayıf bir ihtimal olarak eğer bu ateşkes sürdürülürse, Gazze’de ya da daha genel olarak Filistin topraklarında savaş bitti denebilir mi? Hangi açıdan bakarsak bakalım bu soruya evet cevabı vermek mümkün değildir. Birincisi, mesele İsrail’in güvenliği ve ona dönük Filistinli grupların saldırıları değil, bağımsız, özgür ve yaşayabilir (toprak bütünlüğü sağlanmış) bir Filistin devletinin yaratılması meselesidir. Filistin sorunu bir ulusal sorundur ve Filistin halkı kendi özgür devletine kavuşuncaya kadar bu sorun kimi zaman alevlenip çatışma ve savaşa dönüşerek kimi zamansa biraz daha küllenerek devam edecektir. İkincisi, bugün Gazze’de yaşanan savaş sadece Filistin sorunuyla sınırlı olmaktan çoktan çıkmış, Ortadoğu’da yürüyen emperyalist savaşın bir parçası haline gelmiştir. Yalnızca İsrail ve Filistin önderlikleri değil, tüm bölgesel ve küresel güçler işin içinde, çatışmanın bir tarafındadırlar. Onlar arasında yürüyen emperyalist paylaşım savaşı bir sona ulaşıncaya dek Filistin topraklarındaki savaş da, bölgenin nasıl paylaşılacağı hususu da bir sonuca bağlanmamış olacaktır.

Burjuva muhalefet iktidarın milliyetçi basınçlarına direnecek cesaret ve genetiğe sahip değildir. Sosyalist hareket zayıftır. Yine de vurgulamalıyız ki, iktidarın tüm çabalarına karşın Teknofest benzeri araçlarla yürüttüğü propagandalar iktidarın arzuladığı ölçüde sonuç vermemekte, geniş gençlik kesimlerini iktidara sıcak bakmaya sevk etmemektedir. En başta kocaman bir kitle oluşturan Kürt gençliğini bu hikâyeyle tavlamak mümkün değildir; zira geliştirilen askerî teknolojinin ilk hedefi onlardır. Kendisini Turancı olarak tanımlayanından Kemalist olarak tanımlayanına kadar geniş bir genç milliyetçi kitle de bu numaralarla iktidarın dümen suyuna girmeyeceğini hem son seçimlerde hem de bilhassa 19 Mart eylemleri sürecinde göstermiştir. İktisadi felâket devam ederken, genç işsizlik tarihsel rekorlar kırarken, üniversite diplomaları çöpe dönüşmüş ve gelecek hayalleri suya düşmüşken, kültürel/sosyal nefes alma kanalları dahi her yönden tıkanmaya çalışılırken rejimin gençliğin geniş kesimlerini sırf söylemle yanına çekmesi mümkün değildir.

Bugünün Türkiye’sinde, faşist rejimin her türlü baskı, şantaj ve rüşvet politikasıyla muhalif partileri zayıflattığı, satın aldığı bir dönem yaşanıyor. Ancak unutmamalıyız ki, sorun sadece rejimin baskısında değil, o baskıya teslim olanların sınıf karakterinde, onları öne çıkaran kapitalist sistem ve onun seçim mekanizmalarında, hakiki denetleme mekanizmalarının olmayışındadır. Faşizmin mevcudiyeti nedeniyle ufkunu burjuva parlamenter demokrasinin restore edilmesiyle sınırlayanların çizgisi reformizmden başka bir şey değildir. Ama kapitalizmin anlamlı ve kalıcı reformlar sunabilecek hâli kalmamıştır. Kapitalizmin tarihsel bir sistem krizi yaşadığı çağımız koşullarında hem Türkiyeli hem de diğer halklardan işçiler kendi çıkarlarına hizmet eden bir demokrasiyi elde etmek için bu düzenin sınırlarını aşmak zorundadırlar. İşçi sınıfının kendi özörgütleri olan sendikalardan başlayarak verecekleri demokrasi mücadelesinin ufku da bu genişlikte olmalıdır. Bu mücadelede öncü işçileri bu bilinçle eğitip geleceğe hazırlamak büyük önem taşıyor.

Yürüyen Dünya Savaşını yalnızca ABD’nin değil diğer büyük Batılı emperyalistler de daha da yayma ve büyütme arzusundadırlar. Karşılarındaki Rusya ve Çin de işlerin nereye doğru gittiğini görüyor, ona göre hazırlanıyorlar. Şurası çok açık ki, emperyalistlerin, yağmacıların, militaristlerin getireceği tek şey daha fazla ölümdür. Onlar barışın değil, daha fazla nüfuzun, daha fazla gücün peşinden koşarlar. Onlara göre, barış ancak “büyük zaferden sonra” olabilecektir; o zamana kadar da daha fazla silah, daha fazla asker, daha güçlü saldırı gerekecektir. Halktansa daha büyük fedakârlık, vatan savunusu için devletin etrafında sıkı biçimde kenetlenmek istenecektir. Barış hayallerini büyük güçlere, onların pazarlıklarına ya da uluslararası burjuva kurumlara bağlayanlar, yalnızca kendilerini değil, dünya emekçilerini de aldatıyorlar. Gerçek çırılçıplak ortadadır: Emperyalistleri durdurabilecek yegâne güç örgütlü devrimci işçi sınıfıdır.

Trump çizgisi, aslında Amerikan emperyalizminin genel çizgisiyle uyumlu olarak, önceliği Çin’in küresel bir iktisadi güç olma konumunun geriletilmesi, onun küresel bir siyasal/askeri güç haline gelişini engelleme üzerine kuruludur. Trump bu noktada Rusya’yla Çin’in arasını açıp Rusya’yı tarafsız hale getirmek, bunun için gerekli tavizleri vermek şeklinde taktiksel denemelere girişiyor. Bu taktiklerle muradına erişemezse, tam ters bir rota tutturup şiddetin ve savaşın dozunu arttırması ve bu dönüşümü de “bakın gördünüz, ben uzlaşmak için elimden geleni yaptım, ama onlar bunu reddettiler, bize de başka çare bırakmadılar” şeklinde meşrulaştırması gayet mümkündür.

Bugün faşizme karşı mücadele bağlamında esas tehlike, her aşırı sağ parti ya da baskıcı rejimi faşist ilan etmekten değil, ikincil detaylara takılarak bu ülkede gözümüzün önünde duran faşizm gerçeğini (ve dünyadaki faşizm tehlikesini) yok saymaktan, inkâr etmekten kaynaklanıyor. Türkiye’de bu körlüğün çarpıcı ve acı sonuçlarını yıllardır yaşıyoruz. Son dönemde yaşanan ve dozu daha da tırmandırılan baskılara rağmen hâlâ bir seçimle her şeyin değişebileceği yalanından, parlamenter beklentilerden, demokratik bir Anayasa üzerinde uzlaşılabileceği gibi zırvalıkları savunmaktan vazgeçilmiyor.

Günümüzde yaşanan küresel faşist tırmanış sürecinin, tüm sembol, kurum, ritüel ve uygulamalarıyla 1920-40 arasındaki faşizmin bire bir kopyası olmasını beklemek doğru olmaz. Faşizm, günümüz koşullarına uyarlanarak gelişiyor, farklı takiye biçimlerine sarılıyor, modern urbalar giyiyor, söylemini ona göre ayarlıyor, demagojisini mevcut koşullara göre yapıyor. Köprüyü geçinceye kadar her yol mubah! Ama faşizmin özü de işlevi de hedefleri de ana yöntemleri de değişmiyor: Mümkün olan en sert biçimde devrim tehdidini yok ederek, kapitalist sömürü düzeninin ve burjuva devletin bekasını sağlamak! O zaman sanki günümüzde yükselen gerici dalga faşizmden hatırı sayılır bir farklılığa sahipmiş gibi, ona sağ-popülizm, totaliteryanizm vb. gibi farklı kavramlarla seslenmenin âlemi nedir? Günümüzde faşizme adıyla seslenmek ve onu kapitalizmin tarihsel sistem kriziyle ilişkilendirmek, faşizme karşı tutarlı bir mücadelenin de ilk koşuludur.

Trump’ın (ve genelde Amerikan emperyalizminin) istediği şey, dünya pazarını parçalamak, serbest ticareti sonlandırmak, küreselleşmeyi ortadan kaldırmak vb. değil, Çin’i yavaşlatmak, kontrol altına almak ve ondan önemli tavizler koparmaktır. Küreselleşmeyi sonlandırmayı değil, onu kendi çıkarları doğrultusunda yeniden şekillendirmeyi, rakiplerine had bildirerek kendi hegemonyasını kabule zorlamayı amaçlıyor. Dillendirdiği tarifelerin bıraktık tamamını çoğunu bile kalıcı olarak hayata geçirmesi mümkün değildir. Aksinin Çin ekonomisini baltalamak isterken kendi bindiği dalı kesmek olacağını o da biliyordur.