Kapitalizmin emperyalizm çağına geçmesiyle birlikte sistemsel krizler ve büyük güçler arasındaki rekabet insanlık tarihinin gördüğü en kanlı savaşlara yol açacak kadar şiddetli bir seyir izlemeye başladı. Yüz milyonu aşkın ölümle sonuçlanan Birinci ve İkinci Dünya Savaşını, 1950’lerde başlayan ve devasa bir silahlanma yarışına yol açan “Soğuk Savaş” dönemi izledi. 1990’ların başlarında yaşanan büyük sarsıntı bu dönemi sona erdirdi; çöken Sovyetler Birliği ve Doğu Bloku’nun yanı sıra Çin’in de çok daha derinden kapitalist sisteme entegre olmasıyla birlikte kapitalist dünya sistemi kelimenin gerçek anlamıyla küreselleşti. Fakat bu durum burjuva ideologların o dönemlerde iddia ettikleri gibi savaşsız, krizsiz, müreffeh bir dünyanın kapılarını açmak bir yana, İkinci Dünya Savaşından sonra görülen en kıyıcı savaşların, en yıkıcı krizlerin ve işçi sınıfına yönelik görülmemiş ölçekte ağır saldırıların önünü açtı. Doğu Bloku’nun yıkılmasının ardından Balkanlar’da başlayıp Ortadoğu’ya sıçrayan emperyalist paylaşım savaşı, kısa süre içinde kendine özgü biçimler altında yürüyen bir Üçüncü Dünya Savaşına dönüştü. Elif Çağlı’nın yazılarında erken tarihlerde saptayıp, tarihsel sistem kriziyle birlikte ele aldığı gibi, bu savaşın temelinde emperyalist hegemonya krizi yatıyor. ABD ile Çin arasında yürüyen emperyalist hegemonya kavgası da bu bütünlük içinde cereyan ediyor. Her alanda şiddetlenerek devam eden bu kavga, ideolojik savaş cephesiyle de destekleniyor.
Akademik kurumlar, “stratejik araştırma kuruluşu” kılıflı gizli servis aygıtları, internet platformları ve medya aracılığıyla yayılan ideolojik tezler, savaşta safları ve cephe gerisini güçlendirmek için kullanılıyor. Bu burjuva ideolojik taarruz, sadece anti-komünist burjuva propaganda ve manipülasyon alanında köklü bir geçmişe ve maharete sahip olan ABD tarafından yürütülmüyor. Çin ve Rusya da saflarını güçlendirmek için yoğun bir faaliyet içinde. Burada dikkat çekici olan, ABD-Batı merkezli taarruza karşı daha uyanık bir duruş sergileyebilen sosyalist solun, Çin ve Rusya eksenli burjuva ideolojik tezlere karşı aynı uyanıklığı sergileyememesidir. Bunda kuşkusuz Stalinist ideolojik bagajın etkisiyle anti-emperyalizmin Amerikan karşıtlığına indirgenmesi, Çin ve Rusya’nın halen emperyalist olarak değerlendirilmemesi ve “büyük şeytan”a karşı bunların evla görülmesi gibi hususlar önemli bir rol oynuyor.
Altını çizerek belirtmeliyiz ki, yürüyen emperyalist kapışmada şu ya da bu güce yedeklenmek işçi sınıfının çıkarlarıyla kesinlikle bağdaşmaz. Proleter devrimci mücadelenin hedefi kapitalist sistemi küresel ölçekte yıkmaktır. Bu yüzden iki emperyalist kanattan da gelen kafa bulandırıcı tezlere karşı işçi sınıfının ideolojik bağışıklığının güçlendirilmesi sınıf devrimcilerinin başlıca görevlerinden biridir.
Amerikan emperyalizminin ve genel olarak Batılı emperyalist güçlerin bir asrı aşkın süredir ezilenlerin başına açtıkları felâketlerin haddi hesabı olmadığını biliyoruz. Savaşlar, soykırımlar, onyıllardır dizginsiz bir şekilde sürdürülen ekonomik-sosyal saldırı politikaları ve daha nicesi dünya halklarına ve emekçilerine hayatı zehretmeye devam ediyor. Ancak 2000’lerden bu yana Çin ve Rusya’nın da emperyalist sistemin büyük güçleri haline geldikleri asla göz ardı edilmemelidir. Bütün bu yıllar boyunca işçi sınıfını kölelik koşullarında çalıştırarak devasa bir sermaye birikimi yaratan Çin, bu çalışma modeliyle Batılı emperyalist tekelleri de ihya etmiştir. Dahası, ABD ve Avrupa’da hiç de azımsanmayacak bir burjuva kesim (uluslararası faşist ağ da dâhil olmak üzere), Çin’in ekonomik avantajının kaynağı olarak değerlendirdikleri ÇKP güdümlü totaliter rejime gıptayla bakmaktadır. Emperyalist kutup başlarından birini oluşturmasına rağmen büyük bir sahtekârlıkla kendisini sosyalist olarak lanse etmeyi sürdüren Çin’in “kapitalizme alternatif” diyerek pazarladığı şey, işte bu ekonomik ve siyasi modeldir.
Batı emperyalizmi karşısında nüfuz alanlarını genişletme çabası içinde olan Çin, kendisini dünyanın ezilen ve yoksul kesiminin (sözde “Küresel Güney”) hamisi olarak göstermeye çalışmaktadır. Amerikan emperyalizminin rakipsiz bir güç olarak sivrildiği “tek kutuplu” dünya düzenine karşı, hiçbir gücün hegemonik konumda olmadığı “çok kutuplu, katılımcı ve adil” bir dünya düzeninden dem vurmaktadır. Gerçekte Çin ve Rusya’nın ABD hegemonyasına alternatif bir kutup yaratma çabasının ifadesi olan BRICS gibi emperyalist oluşumlar da bu amaçla kurulan ittifaklar olarak lanse edilmektedir.
Üçüncü Dünyacılığın yarattığı bulanıklık
Günümüzde sosyalist kesimde de teorik ve politik bulanıklığa yol açan bu tür tezleri irdelediğimizde, bunların geçmişte geniş bir etki alanına sahip olan Üçüncü Dünyacılıkla fazlasıyla bulaşık olduğunu görürüz. 1960’ların başlarından itibaren yaygınlaşan bu akım, bir tarafını Batı’nın gelişmiş kapitalist ülkelerinin, diğer tarafını SSCB merkezli Doğu Bloku’nun oluşturduğu “iki dünya” ve bunlar dışında kalan az gelişmiş ülkelerin oluşturduğu bir “Üçüncü Dünya” düşüncesine dayanıyordu. Büyük çoğunluğu İkinci Dünya Savaşı sonrasında siyasal bağımsızlıklarına kavuşan ya da ulusal kurtuluş savaşları halen devam eden ülkelerden oluşan bu “üçüncü dünya”, anti-emperyalist mücadelenin merkezi olarak lanse ediliyordu. Sovyetler Birliği’yle çatışan Çin de, bu ülkeler arasında nüfuzunu arttırmak için kendini bu “üçüncü dünya”ya dâhil ediyordu. O dönemde söz konusu ülkelerin pek çoğu siyasal bağımsızlığına kavuştuğu halde, bunları “yarı-sömürge” ya da “yeni-sömürge” olarak değerlendiren ve “ezilen uluslar” olarak nitelendiren Üçüncü Dünyacı anlayış, dünya devriminin merkezinin bu ülkelere kaydığını iddia ediyordu. Elif Çağlı’nın vurguladığı gibi, bu çizgi, emperyalizmi sömürgeciliğe indirgeyerek ve söz konusu ülkelerde hâlâ bir ulusal kurtuluş sorunu olduğu yanılgısını yaratarak, proletaryanın kapitalizme karşı mücadele hedefini geri plana attı. Emperyalizmin farklı derecelerde gelişmiş kapitalist ülkelerden oluşan bir dünya sistemi olduğu gerçeğini karartan bu anlayış, kapitalist sistemin dışına çıkılmadan da ekonomik bağımsızlığın sağlanabileceğini iddia ederek, anti-kapitalist olmayan sahte bir anti-emperyalizm anlayışı yarattı.[1] Sosyalizm ise ulusalcı-devletçi bir ekonomik kalkınma modeline indirgendi.
Emperyalizmin şu ya da bu şekilde sömürge olarak nitelenen “Üçüncü Dünya” ülkelerini hammadde ihracıyla sınırlı bir ekonomiye mahkûm ederek, buralarda sanayinin gelişmesini engelleyerek ve buraları emperyalist güçlere bağımlı pazarlar olarak tutarak “geri bıraktırdığı” tezi de Üçüncü Dünyacılığın alâmetifarikalarından biridir. Fakat kapitalizmin özündeki küreselleşme eğilimini ve onun dinamiğini oluşturan eşitsiz ve bileşik gelişme yasasını yok sayan bu anti-Marksist tez bizzat hayatın gerçekleri tarafından boşa çıkarılmıştır. Meseleyi Marksist bakış açısıyla ele alan Elif Çağlı’nın dile getirdiği gibi, “bağımlı pozisyondaki bir ülkeyi sömürgecilik döneminde olduğu gibi ekonomik açıdan atıl ve geri durumda bir hammadde deposu olarak bırakmak, aslında emperyalist ülkelerin çıkarına değildir. Emperyalizm çağında ekonomik çarkların dönebilmesi için çeşitli kapitalist ülkeler arasında karşılıklı ekonomik ilişkilerin kurulması elzemdir. Yalnızca gelişkin kapitalist ülkelerde değil tüm ülkelerde kapitalist pazarın serpilip büyümesi gereklidir. Bu nedenle, emperyalizmin gelişkin kapitalist ülkeler dışında kalan ülkeleri ekonomik açıdan tamamen geri bıraktırdığı yolundaki görüşler gerçeklerle de, Marksist çözümlemelerle de bağdaşmaz. Emperyalist-kapitalizm, farklı gelişme düzeylerindeki kapitalist ülkelerin eşitsiz ilişkiler dolayımıyla birbirlerine karşılıklı bağımlılığını yansıtır. Kapitalizmin bir dünya sistemi, küresel bir işleyiş yaratan bir ekonomik sistem olduğu gerçeği de ancak emperyalizm aşamasının olgunlaşmasıyla ete kemiğe bürünür”.[2]
Nitekim Üçüncü Dünya kategorisine sokulan pek çok ülkede kapitalizm 1980’lere ilerleyen süreçte sıçramalı bir gelişim göstermiştir. Türkiye, Hindistan, Pakistan, Endonezya, Güney Kore gibi Asya ülkelerinde, petrolün yarattığı zenginlik sayesinde Ortadoğu ülkelerinde, çeşitli Latin Amerika ülkeleri ve Kuzey Afrika ülkelerinde büyük bir ekonomik değişim yaşanmıştır. Sovyetler Birliği ve Doğu Bloku’nun 1990’ların başında çökmesi ise Üçüncü Dünyacı anlayışın tarihsel iflasını tescil etmiştir. Ne var ki bu anlayışın uzantıları farklı görüntülerde varlığını sürdürmüştür.
Üçüncü Dünyacı ideologların ve onların bugüne uzanan takipçilerinin “emperyalist güçler ve diğerleri” şeklindeki kategorizasyonlarının yarattığı en büyük çarpıtmalardan biri de kapitalist sömürü mekanizmasının gerçek işleyişinin üstünün örtülerek, çeşitli kapitalist ülkeler arasındaki eşitsizlik ilişkilerinin bir tür sömürü ilişkisi olarak ele alınmasıdır. “Oysa emperyalist-kapitalist hiyerarşideki «üst-alt» ya da «güçlü-zayıf» ilişkileri bir sömürü ilişkisini değil, sömürücü güçler arasındaki eşitsizlik ve hegemonya ilişkisini ifade eder. Farklı gelişme düzeylerindeki kapitalist ülkeler ya da kapitalist güçler birbirlerini sömürmezler. Bunların hepsi birlikte işçi sınıfını sömürürler. Ancak yaratılan artı-değeri, yaptıkları yatırım veya sermayelerinin gücü ve büyüklüğü oranında paylaşırlar. O nedenle, çeşitli büyüklük ve güçteki kapitalist devletler arasındaki ilişkiyi, büyüğün küçüğü sömürdüğü bir ilişki gibi göstererek buradan yapay bir anti-emperyalizm anlayışı türetmek, işçi sınıfının devrimci bakış açısıyla bağdaşmaz.”[3]
“Üçüncü Dünya”dan “Küresel Güney”e
“İkinci Dünya” denilen sözde sosyalist blokun yıkılması ve kapitalizmin bu coğrafyaya da nüfuz etmesinin ardından, “Kuzey”in Doğu-Batı olarak bölünmüşlüğünün son bulduğundan hareket eden yorumlara alan açıldığını biliyoruz. Bunun bir uzantısı olarak gelişmiş ülkeler “Küresel Kuzey” kategorisine sokulurken, “gelişmekte olan” ve az gelişmiş ülkeler için kullanılan “Üçüncü Dünya” nitelendirmesi de yerini “Küresel Güney” söylemine bırakmıştır. Öyle ki, 2000’lerden itibaren bu terminoloji artık Birleşmiş Milletler’in sınıflandırma metodolojisinde kendine yer bulacak kadar yaygınlaşmıştır. Bununla birlikte, “Üçüncü Dünya” terimi sözde “kapitalist olmayan bağımsız bir ekonomik kalkınma modeli”yle bir ideolojik yönelime de işaret ederken, kapitalizmin ve tek merkezden çıkma kapitalist politikaların küresel hale geldiği bir dünyada “Küresel Güney” terimi bu politikalara aykırı bir yaklaşımı içermemektedir.
Bu noktada, Elif Çağlı’nın üzerinde durduğu gibi, vaktinde Üçüncü Dünyacı yaklaşımlara da kan ve can veren bu tür görüşlerin kaynağının genelde Marksist geçinen Batılı akademisyenler olduğunu belirtmeliyiz. Bu tür anlayışlar, Stalinizmin ulusal kalkınmacı sosyalizm anlayışıyla birleşerek sosyalist sola çok daha kolaylıkla nüfuz etmiş ve küçük-burjuva solun ideolojik kaynağı haline gelmiştir.[4] Üstelik bu tezler sadece Stalinist değil, ezici ağırlığı küçük-burjuva meşrepli olan Troçkist çevreleri de etkisi altına almıştır. Tam da bu yüzdendir ki, kökleri Üçüncü Dünyacılığa uzanan çeşitli görüşler bugün de geniş bir siyasi yelpazede yer bulabilmekte ve böyle olduğu için yaratılan bulanıklık da çok daha büyük olmaktadır. Ve bulanıklık aynı zamanda burjuva tuzaklara düşme riskinin de artması demektir.
Kapitalist gelişme düzeyleri çok farklı olan ülkeler geçmişte “Üçüncü Dünya” çuvalına doldurulduğu gibi, bugün de “Küresel Güney” çuvalına doldurulmaktadır. Pek çok açıdan indirgemeci ve basitleştirici bu sınıflandırmaya göre, Afrika’nın en geri ülkeleri de, Türkiye, Brezilya, Hindistan gibi alt-emperyalist güçler de, Çin gibi bir emperyalist güç de aynı “Küresel Güney”in parçasıdır! Bu çeşitliliğe rağmen yaratılan algı, Kuzey’in zengin, sömürücü ülkelerden, Güney’in ise kader birliği içindeki ezilen, yoksul ülkelerden oluşan homojen ve değişmez bloklar olduğudur. Oysa homojen bir Kuzey olmadığı gibi homojen bir Güney de söz konusu değildir. Tarihi, büyüklüğü, ekonomik gelişme düzeyi, jeopolitiği birbirinden çok farklı 200’e yakın ülkeyi böyle kaba sınıflandırmalara tabi tutma çabası her şeyden önce yöntemsel olarak yanlıştır. Eğer bir sınıflandırma gerekiyorsa, Marksizmin en genel hatlarıyla yaptığı sınıflandırma yeterlidir. Elif Çağlı’nın ifade ettiği gibi,
“Dünya kapitalist sistemi, ana basamakları itibarıyla «ileri, orta ve az gelişmiş» diye nitelenen bir hiyerarşi piramidi oluşturur ve çeşitli kapitalist ülkeler bu piramit boyunca güçlerine göre sıralanırlar. Bu güçler piramidinin en üst basamağında yer alan ileri derecede gelişmiş kapitalist ülkeler emperyalist diye nitelediğimiz ülkelerdir. (…) Bir sosyo-ekonomik sürecin farklı gelişme halkalarını durağan ve birbirinden kopuk tarzda kavrayan yaklaşımlar, emperyalist diye adlandırılan kapitalist ülkelerle orta derecede gelişkin kapitalist ülkeler arasına da son derece kesin, kaba ve mekanik sınırlar çekmek isteyeceklerdir. Dünyada yaşanan gerçeklere kendi dar prizmalarından bakanların, zaman içinde cereyan eden değişimleri kavramaları mümkün değildir. Böyleleri, orta derecede gelişkin kapitalist ülkelerin de emperyalistleşebilmek için hamleler yaptıklarını, bu amaçla çeşitli yapısal değişim süreçlerinden geçtiklerini göremez, kavrayamaz ya da kabul etmeye yanaşmazlar. Oysa konuyu diyalektik tarzda kavrayanlar açısından, hiyerarşi piramidinde farklı gelişme basamaklarında (üst, orta, alt) yer alan ülkelerde kapitalizmin durağan olmadığı açıktır. Çeşitli sosyo-ekonomik yapılar genelde (aşağıdan yukarıya ve bazen de yukardan aşağıya) hareket halindedirler.”[5]
Bu noktada Elif Çağlı’nın söz konusu çalışmasında incelediği alt-emperyalizm olgusunu[6] kavramanın önemi büyüktür. Bu olgu kavranmazsa, Türkiye, Brezilya, Hindistan, İran gibi bölge güçlerini “mazlum küresel Güney” kategorisinde değerlendirenlerin düştüğü pespaye duruma düşmek işten değildir.
Küresel Güney tezlerinin temel çelişkiyi “zengin Kuzey”le “yoksul Güney” arasındaki çelişki olarak kurgulaması da dünyanın gerçek ezilenleri ve yoksulları olan emekçi sınıflara kurulan ideolojik bir tuzaktır. Zira emekçilerin önüne, anti-kapitalist mücadelenin yerine “yoksul Güney”in egemenleriyle birlikte “zengin Kuzey”e karşı mücadele görevi konulmaktadır. Oysa ülkeler/uluslar homojen yapılar olmayıp ezen ve ezilen sınıflardan oluşurlar. Temel çelişki de işte bu sınıflar, yani burjuvazi ve işçi sınıfı arasındaki uzlaşmaz sınıf çelişkisidir. Bu çelişkinin tek çözümü ise sömürücü sınıfı iktidardan alaşağı ederek mülksüzleştirecek olan işçi devrimlerinden geçmektedir. Marksizmin ortaya koyduğu bu gerçekliğe rağmen, sol hatta sosyalizm adına yayılan burjuva ve küçük-burjuva ideolojiler, onyıllardır onu devrim yolundan alıkoymak üzere işçi sınıfının saflarına bilinçli olarak sızdırılıyor. Geçmişte Üçüncü Dünyacılığın yarattığı büyük tuzak bugün de “Küresel Güney” ideolojisiyle yaratılmaya çalışılıyor. Üstelik Çin gibi emperyalist bir güç, kendisini yoksul Güney’in hamisi olarak lanse ederek bu tuzağı daha da tehlikeli hale getiriyor.
ABD hegemonyasına karşı yeni emperyalist formül: Çok kutupluluk!
Çin tarafından yayılan ve emperyalist-kapitalist sistem gerçekliğini perdeleyen “çok kutupluluk” tezleri de aynı tuzağın parçasını oluşturuyor. Bu tezle, SSCB’nin çöküşünden sonra ABD’nin tek süper güç olarak rakipsiz kaldığı “tek kutuplu” dünya düzeni yerine, farklı güç merkezlerinin rekabet içinde oluşturacakları daha adil bir dünya düzeni tasavvuru öne çıkarılıyor. Hiçbir gücün hegemonik pozisyonda olmadığı bu “çok kutuplu” düzenin, küresel çoğunluğun temsil ve karar alma gücünü arttıracağı savunuluyor. Fakat sözde alternatif olarak savunulan bu dünya düzeninde “kutup” sayısının artması onun emperyalist niteliğini hiçbir şekilde değiştirmiyor. Putin ve Şi’nin 2026 Mayısında yaptıkları toplantının ardından yayınladıkları ortak bildiride, çok kutuplu dünya düzeni ve eşitliğe dayalı uluslararası ilişkiler modelinden söz edilerek şöyle deniyordu: “Küresel hegemonya kabul edilemez ve yasaklanmalı. Hiçbir devlet veya devlet grubu uluslararası ilişkileri kontrol etmemeli, diğer ülkelerin kaderini belirlememeli ve kalkınma imkânlarını tekeline almamalı. Küresel yönetişim ve düzenleme sistemi, tüm devletlerin siyasi karar alma süreçlerine eşit şekilde katılımını ve bundan faydalanmasını güvence altına almalı ve sürekli yenilenmeli.”[7]
Oysa kapitalist sistem ortadan kaldırılmadığı müddetçe ne onun hiyerarşik yapısı son bulabilir ne de en güçlülerin diğerleri üzerindeki tahakkümünün önüne geçilebilir. Dolayısıyla bunlar boş laflardır. Kaldı ki mevcut dünya düzeni çoktandır iki kutupludur; bu kutupların birini ABD öncülüğündeki emperyalist Batı ittifakı, diğerini ise Çin ve Rusya öncülüğündeki emperyalist ittifak oluşturmaktadır. ABD’yle hegemonya mücadelesi içindeki Çin ve Rusya’nın, mevcut güçler ilişkisi içindeki konumlarını pekiştirmek üzere ileri sürdükleri bu ideolojik tezler, halklar açısından daha iyi, daha adil bir dünya yaratma arzularının değil, kendi nüfuz alanlarını diledikleri gibi genişletebilme hedeflerinin ifadesidir. Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası, IMF gibi uluslararası kurumların ABD’nin tahakkümünden kurtarılıp, karar mekanizmalarında tüm ülkelerin etkin şekilde yer alabilecekleri şekilde yeniden yapılandırılması talebi de aynı amaçla öne çıkarılmaktadır.
Askeri gücünün ABD’nin çok gerisinde olması Çin’in frene basarak ilerlemeye çalışmasına neden olsa da, bu onu daha az emperyalist kılmıyor. “Güney’in koruyucusu”, Afrika’dan Latin Amerika’ya onlarca ülkeyle, buraları kendi nüfuz alanına dönüştürmek üzere biçimlendirdiği ekonomik, siyasi ve askeri ilişkiler kuruyor. Rekabette üstünlük kazanmak amacıyla söz konusu ülkeler için daha avantajlı anlaşmalar ve ucuz krediler sunması durumu değiştirmiyor. Tıpkı diğer emperyalist güçler gibi o da hammadde kaynaklarını ele geçirmek, pazar alanlarını genişletmek, enerji ve ulaşım hatlarını, limanları vb. kendi kontrolünde tutmak, böylelikle ekonomik ve ticari üstünlük elde etmek istiyor. Bu arada işçi sınıfını sömürebildiği kadar sömürerek kârını maksimize etmeye de çalışıyor elbette. “Halklar için daha iyi, daha adil bir dünya” nutukları atan Çinli egemenlerin, işçileri sadece Çin’de değil Türkiye gibi ülkelerde de hangi şartlarda çalıştırdıkları biliniyor. Türkiye’deki “solar” fabrikalarında vb. yaşananlar, Çinli patronların sendika ve işçi düşmanlığında diğer patronlarla yarıştıklarını gayet açık gösteriyor.
Üçüncü Dünyacılık, ekonomik ve siyasi bağımsızlık adına iki kutup arasında tarafsız kalma (bağlantısızlık) düşüncesini savunurken, bugün “Küresel Güney” olarak anılan ve çeşitli ekonomik-siyasi birliklerin içinde yer alan ülkeler, katı bloklar oluşturmama, çoklu çıkarlar temelinde pragmatik ilişkiler kurma stratejisini savunuyorlar. Bu çeşitlilikteki ilişkiler sadece ekonomik-ticari düzeyde değil askeri düzeyde de yürütülüyor. Örneğin Hindistan Çin’le de yakın ilişki kuruyor, ABD’yle de flört ediyor. Veya Türkiye’nin ABD-AB ile olan ekonomik, siyasi ve askeri ilişkileri, onun Şanghay İşbirliği Örgütü ya da BRICS’e göz kırpmasını engelleyemiyor. Aynı şey bütün ülkeler için de geçerli. Küresel kapitalizmin geldiği düzeyin dayattığı bu ilişkilenme biçimi elbette emperyalist büyük güçler arasındaki rekabetin ve kapışmanın kızıştığı alanlarda değişimler gösterebiliyor. Örneğin ABD’nin Rusya, Çin ve İran’a yaptırımlarını tüm dünyaya dayatması gibi. Fakat bu durumların her biri çelişkilerle birlikte tarihsel sistem krizini de derinleştiriyor. Beri yandan, tersi eğilimin (çoklu-çeşitlenmiş ilişkiler) güçlü olması emperyalist hegemonya krizinin (yani çözülen mutlak hegemonyanın) nesnel zeminine de işaret ediyor. Bu durum ABD emperyalizmini her zamankinden daha saldırgan kılarken, Çin’in de nüfuz alanlarını genişletme iştahını kabartıyor.
Emperyalist hegemonya kavgasının parçası olarak yürüyen ideolojik savaşta bu tür tezleri yayan Çin ve Rusya’nın amacının ne olduğu açıktır. Bu tezlerin peşine takılan çeşitli meşreplerden kişi ve çevrelerin yaptığı da bir emperyalist ittifaka karşı diğerinin yanında konumlanmaktır. Bunlar arasında kendine komünist diyen partiler de (İspanyol ve Portekiz KP’leri gibi) dâhil geniş bir yelpazeye yayılan sol çevrelerde, ABD merkezli “tek kutuplu” emperyalist hegemonyanın zayıflaması ve Çin’in yükselişi, küresel güç dengesi açısından “ilerici” ya da “emperyalizmi gerileten” bir gelişme olarak değerlendiriliyor. Bir kesim, BRICS’in “her ülkenin emperyalist vesayete tabi olmadan kalkınma için destek alabilmesi olasılığını temsil ettiği”ni, bunun toplumsal mücadeleler için de önemli bir etki yaratacağını savunuyor. Hatta bunun dünyanın ezen ve ezilen uluslar olarak bölünmesini sona erdireceğini iddia edecek kadar ileri gidenler de bulunuyor. Bu tür tezlerin başta sendikalar olmak üzere emek örgütlerine ve bağlantılı mecralara sızması işçi sınıfının devrimci mücadelesinin yolundan saptırılması açısından ciddi bir tehlike oluşturuyor. Zira bunlar bir yandan kapitalizm gerçekliğini perdelerken bir yandan da sözde emperyalizme karşı mücadele adına sınıf mücadelesini yolundan saptırıyorlar; üstelik de bir emperyalist kanada yedeklenerek!
İşçi sınıfının bu ideolojik tuzaklara düşmemesi için sınıf devrimcilerine büyük bir rol düşüyor. Öncelikle sendikaların burjuva akademisyenlerin cirit attığı ideolojik çöplük yuvaları haline gelmesinin önüne geçilmelidir. Amerikan karşıtlığına indirgenmiş bir sözde anti-emperyalizm yerine anti-kapitalist mücadele anlayışı yeşertilmelidir. Her gün daha fazla uçurumun kenarına itilen işçilerin, emekçilerin tek kurtuluş yolu, bütün kapitalist güçlere ve kapitalist sisteme karşı tavizsiz mücadele yürütmektir. Bunun için sınıfın devrimci bilinç ve örgütlülüğünün yükseltilmesi en öncelikli görevdir.
[1] Emperyalizm ve anti-emperyalizm konusundaki yanlış görüşlerin Marksist temelde eleştirisi için Elif Çağlı’nın Kolonyalizmden Emperyalizme ve Küreselleşme adlı çalışmalarını okumak son derece aydınlatıcı olacaktır.
[2] Elif Çağlı, Alt-Emperyalizm Üzerine: Bölgesel Güç Türkiye /1, 28 Temmuz 2009, http://marksist.net/node/2186
[3] Elif Çağlı, age
[4] Bkz. Elif Çağlı, age
[5] Elif Çağlı, age
[6] “Kapitalizmin emperyalist aşaması boyunca yalnızca en gelişkin kapitalist ülkelerde değil, diğer kapitalist ülkelerde de ekonomik sektörler çeşitlenir. Çeşitli ülkelerde farklı tarz ve hızlarda olmak üzere, pre-kapitalist üretim ilişkileri tasfiyeye uğrar ve kapitalist üretim ilişkileri gelişir. Bu değişimin neticesinde, vaktiyle kapitalist olup olmadığı bile tartışılan ülkelerde tekelci kapitalizm egemen hale gelebilir ve hatta bunların bir kısmı bir alt-emperyalist güç düzeyine yükselebilirler. (…) Alt-emperyalizm kavramı, emperyalist hiyerarşi piramidinde en üst basamakta yer alan emperyalist ülkelerin altındaki bir konumu anlatır. Bu konumdaki bir kapitalist ülke henüz üsttekiler gibi bir ekonomik güce ve dünya gündemini belirlemekte aynı derecede etkiye sahip olmasa da, kendi bölgesinde ve büyük emperyalist güçlerin eşliğinde artık doğrudan yayılmacı ilişkiler yürütür. İşte orta derecede gelişkin kapitalist ülkeler basamağı kapsamında yukarılara tırmanarak bu düzeye ulaşan ülkeler, bu gibi nedenlerle alt-emperyalist diye nitelenirler.” (Elif Çağlı, age)
link: İlkay Meriç, Küresel Güney ve Çok Kutupluluk Tezlerinin İdeolojik Arka Planı , 22 Kasım 2026, https://fa.marksist.net/node/8878


