Elif Çağlı tüm yazılar

Marx, faiz getiren sermayeyi tefeci sermayesinden ayıran unsura işaret eder: “Kapitalist üretim tarzının temel bir öğesini oluşturduğu kadarıyla faiz getiren sermayeyi tefeci sermayesinden ayıran şey, hiçbir şekilde, bu sermayenin kendisinin doğası ya da karakteri değil, altlarında iş gördüğü koşulların farklılaşması ve bu yüzden, aynı zamanda, borç para veren kişinin karşısına çıkan borçlanıcının tümüyle dönüşmüş olan karakteridir. Serveti bulunmayan bir adamın bir sanayici ya da tüccar olarak kredi elde ettiği durumda bile, bu, kapitalist olarak faaliyet göstereceğine ve ödünç aldığı sermayeyle karşılığı ödenmemiş emeğe el koyacağına duyulan güven sayesinde gerçekleşir. Ona, potansiyel kapitalist olması nedeniyle kredi verilir.”

Marx bu önemli bölümün başında, faiz getiren sermayenin tarihsel geçmişine işaret eder: “Faiz getiren sermaye, ya da eski çağlara özgü biçimi için kullanabileceğimiz adıyla tefeci sermayesi, ikiz biraderi tüccar sermayesiyle birlikte, sermayenin, kapitalist üretim tarzından çok önce ortaya çıkmış olan ve en farklı iktisadi toplumsal oluşumlarda bulunan Nuh Nebi’den kalma biçimleri arasında yer alır.” Tefeci sermayesinin varlığı, ürünlerin en azından bir kısmının metalara dönüşmüş olmasını ve paranın, meta ticaretiyle eş zamanlı olarak farklı işlevleriyle gelişmiş olmasını gerektirir. “Tefeci sermayesinin gelişmesi, tüccar sermayesinin ve özellikle de para ticareti sermayesinin gelişmesiyle el ele gider.

Marx, değerli metal çıkış ve girişlerine ilişkin olarak önemli hususlara işaret eder. Birincisi, ticari ilişkilerin yarattığı etkidir. Örneğin 19. yüzyılda Amerika ile Avrupa’nın Asya ile ticari ilişkileriyle birlikte, Asya’ya gümüş ihracatında olağanüstü bir artış gerçekleşmiştir. İhraç edilen gümüşün yerini doldurmak üzere Avrupa’da iç piyasaya büyük ölçüde ek altın sürülmüştür. Tahminlere göre, 1857’ye kadar İngiltere’nin iç dolaşımına yaklaşık 30 milyonluk altın eklenmiştir. Böylece 1844’ten beri Avrupa ve Kuzey Amerika’nın tüm merkez bankalarındaki madeni rezervlerin ortalama düzeyi yükselmiştir. Avrupa ülkelerinde yeni arz edilen altının bir kısmı iç para dolaşımı tarafından soğurulmuştur. İç para dolaşımının büyümesi ve altın sikkelerin miktarının artması, banka rezervlerinin daha hızlı büyümesini de beraberinde getirmiştir. Son olarak, yeni altın rezervi keşiflerinden sonra zenginlik artışı nedeniyle lüks mallar için değerli metal tüketimi de artmıştır.

Marx, dolaşım araçlarında tasarruf sağlayan tüm yöntemlerin birinci olarak krediye dayandığını belirtir. İkinci olarak, dolaşım aracı tasarrufu, vadeleri dolan poliçelerin mübadelesi ve ödeme aracı olarak paranın ağırlıkla bakiyelerin kapatılması için kullanılması sırasında görünür. “Ama bu poliçelerin varlığı da, sanayici kapitalistlerin ve tüccarların birbirlerine verdikleri kredilere dayanır. Bu krediler azalırsa, başta uzun vadelileri olmak üzere poliçelerin sayısı ve dolayısıyla aynı zamanda bu denkleştirme yönteminin etkililiği azalır.” İşlemlerin para kullanılmadan gerçekleştirilmesi anlamına gelen ve tümüyle paranın ödeme aracı olma işlevine dayanan (ki bunun kendisi de krediye dayanır) bu tasarrufun yalnızca iki türü olabilir. “Poliçelerin ya da çeklerin temsil ettiği karşılıklı alacaklar, ya alacakları birinin hesabından bir başkasına aktaran aynı banker tarafından denkleştirilir, ya da bunlar farklı bankerler arasında denkleştirilir.” Hesapların denkleştirilmesi için daha az dolaşım aracına gereksinim duyulduğu ölçüde, dolaşım araçlarının etkililiği artar. “Diğer yandan, dolaşım aracı olarak dolaşan paranın (aynı zamanda tasarruf sağlayan) hızı, tümüyle, alım ve satımların akışına ve arka arkaya parayla gerçekleştirilmeleri ölçüsünde ödemeler zincirine bağlıdır.” Önemli nokta şu ki, kredi dolaşıma aracılık eder ve böylece dolaşım hızını yükseltir. Ayrıca, dolaşım hızı ve ödemelerdeki tasarruf verili kabul edildiğinde, dolaşımda bulunan para miktarının metaların fiyatlarıyla ve işlemlerin miktarıyla belirlendiği hususu basit para dolaşımı incelenirken gösterilmiştir.

Marx’ın belirttiği üzere, gelirin tüketime ayrılan kısmının genişlemesi kendisini ilk aşamada para-sermaye birikimi olarak gösterir. Burada işçi dikkate alınmaz, çünkü onun geliri değişen sermayeye eşittir. Para-sermaye birikimine, sanayi sermayesinin gerçek birikiminden temelde farklı olan bir unsur katılır. Çünkü yıllık ürünün tüketime ayrılan kısmı sermaye olmaz, yalnızca bunun bir kısmı tüketim araçları üreticilerinin değişmeyen sermayesini yerine koyar. “Geliri temsil eden, tüketime aracılık etmekten başka bir şey yapmayan aynı para, düzenli olarak belirli bir süreliğine ödünç verilebilir para-sermayeye dönüşür.” Bu para, ücretleri temsil etmesi ölçüsünde değişen sermayenin para biçimidir. Tüketim araçları üreticilerinin değişmeyen sermayesini yerine koyması ölçüsünde ise, bunların değişmeyen sermayesinin geçici olarak aldığı para biçimidir ve değişmeyen sermaye öğelerinin satın alınmasını sağlar. Para-sermaye birikimi her zaman gerçekte var olandan daha büyük bir sermaye birikimini yansıtır. “Çünkü bireysel tüketimin artması, buna paranın aracılık etmesi nedeniyle para-sermaye birikimi olarak görünür ve gerçek birikimi, yani yeni sermaye yatırımlarını başlatan para için gerekli olan para biçimini sağlar.”

Paranın borç verilebilir para-sermayeye dönüşümünün, paranın üretken sermayeye dönüşümüne oranla çok daha basit bir olay olduğunu vurgular Marx. Fakat burada, paranın ödünç verilebilir sermayeye dönüşmesi ile sermayenin ya da gelirin ödünç sermayeye dönüşmesi birbirinden ayırt edilmelidir. “Ödünç sermayenin sanayi sermayesinin gerçek birikimiyle bağlantılı, fiili bir birikimini sadece bu ikincisi içerebilir.” Üretken birikimle ters orantılı olarak gerçekleşen ödünç sermaye yığılması, ödünç sermayenin aşırı bolluğunu ortaya çıkarır. Bu durum, sınai çevrimin iki evresinde, yani birincisi çevrimin bunalım sonrasındaki başlangıcında ve ikincisi, iyileşmenin henüz başladığı dönemde söz konusu olur.

Marx, kredi sistemiyle ilişkili olarak daha yakından bakılması gereken bazı zor sorunlar olduğunu belirtir. Birincisi, gerçek para-sermayenin birikimiyle ilgilidir. “Bu birikim, hangi noktaya kadar, sermayenin gerçek birikiminin, yani genişletilmiş ölçekte yeniden üretimin işaretidir ve hangi noktaya kadar değildir?” Genelde faiz getiren sermayeyle yani para-sermayeyle ilgili olarak kullanılan “sermaye bolluğu” ifadesi, acaba yalnızca sınaî aşırı üretimi ifade etmenin özel bir yolu mudur, yoksa onun yanında özel bir görüngü mü oluşturur? “Sermaye bolluğu” diye ifade edilen para-sermayenin aşırı arz durumu, durağan para kütlelerinin (külçeler, altın sikkeler ve banknotlar) elde bulunmasıyla çakışır mı? Dolayısıyla, bu gerçek bir para fazlalığı durumu, yani ödünç verilebilecek sermaye bolluğunun ifadesi ve görünme biçimi midir?

Marx, bu bölümün başında, banka sermayesinin nelerden oluştuğuna daha yakından bakmak gerektiğini belirtir. Bir önceki bölümde üzerinde durulduğu üzere, Fullarton gibilerin sermaye konusunda yarattıkları karışıklıklara ek olarak, bir başka önemli nokta da para-sermayenin faiz getiren sermaye ile karıştırılmasıdır. Marx burada, aslen para-sermayenin diğer sermaye biçimlerinin (yani meta-sermaye ve üretken sermaye) aksine, daima ve yalnızca geçici bir sermaye biçimi olduğunu vurgular.

Dolaşım araçları gelir harcamalarına, yani bireysel tüketiciler ile perakendeci tüccarlar arasındaki işlemlere aracılık ettiği kadarıyla para şeklinde dolaşır. Bir ülkedeki paranın belirli bir bölümü sürekli olarak bu işleve ayrılır. Üretim yapan üretken tüketicilerden farklı olarak, bireysel tüketicilere satış yapan tüm tüccarlar perakendeci tüccar kategorisine girer. Gelir harcamalarına aracılık etmesi dışında, para, satın alma aracı ya da ödeme aracı olarak sermaye aktarımına aracılık ediyorsa sermayedir. Görülüyor ki, bu para-sermayeyi diğerinden ayıran şey ne satın alma aracı olarak işlevi ne de ödeme aracı olarak işlevidir. Aradaki fark, para-sermayenin satıcı için sermayeyi yerine koyması ve alıcı tarafından da sermaye olarak harcanmasıdır.

Marx kredi sisteminin iki yanlı bir karakter içerdiğini belirtir. “Bir yandan, kapitalist üretimin itkisi olan başkalarının emeğini sömürme yoluyla zenginleşmenin en katıksız ve en devasa kumar ve dolandırıcılık sistemi düzeyine yükseltilmesi ve toplumsal serveti sömüren az sayıdaki insanın sayısının giderek daha fazla düşürülmesi; ama diğer yandan yeni bir üretim tarzına geçişin biçiminin oluşturulması; Law’dan Isaak Pereire’e kadar kredinin başlıca müjdecilerine o hoş yarı dolandırıcı yarı peygamber karakterlerini kazandıran şey işte bu iki yanlılıktır.”

Marx bu bölümün başında konuyu hangi çerçevede ele alacağını açıklar. “Kredi sisteminin ve bunun yarattığı araçların (kredi parası vb.) kapsamlı bir çözümlemesi planımızın dışında kalıyor. Burada yalnızca, genel olarak kapitalist üretim tarzının niteliklerini tarif etmek için gerekli olan az sayıda nokta üzerinde durulacak. Sadece ticari krediyle ve banka kredisiyle ilgileneceğiz. Bunların gelişimiyle kamu kredisinin gelişimi arasındaki bağlantıyı ele almayacağız.” Marx’ın vurguladığı üzere, ticaretin ve kapitalist üretim tarzının gelişmesiyle birlikte kredi sisteminin doğal temeli de genişler, genelleşir ve düzenlenir. Kapitalizmin gelişmesine paralel olarak paranın iş görme biçimi de değişir. “Genel olarak bakıldığında, para burada yalnızca ödeme aracı olarak iş görür, yani meta, para karşılığında değil, belirli bir tarihte ödeme yapılacağı hakkındaki yazılı bir vaat karşılığında satılır.” Bu ödeme vaatlerinin tümünü poliçeler genel kategorisinin altında toplarsak, bu poliçeler vadelerinin dolmasına ve ödeme günlerine kadar yine ödeme araçları olarak dolaşır ve gerçek ticaret parasını oluştururlar. Bu işleyişle poliçeler herhangi bir paraya çevrilmeden, alacakların ve borçların denkleştirilmesi yoluyla sanki para gibi iş görürler. Üreticilerin ve tüccarların kendi aralarındaki bu karşılıklı işlemleri kredi sisteminin gerçek temelini oluştururken, poliçeler de gerçek kredi parasının temelini oluşturur.

Marx, sermaye ilişkisinin faiz getiren sermayede en yüzeysel ve en fetiş benzeri biçimine ulaştığını vurgular. “Burada karşımızda P-P', yani daha fazla para yaratan para, iki uca aracılık eden süreç olmadan kendi kendisini değerlendiren değer vardır.” Tüccar sermayesinde kapitalist hareket yalnızca dolaşım alanında kalsa da, yine de kapitalist hareketin genel biçimiyle karşılaşırız. Burada “kâr, kendisini, sadece bir şeyin ürünü olarak değil, toplumsal bir ilişkinin ürünü olarak ortaya koyar. Tüccar sermayesinin biçimi hâlâ bir süreci, karşıt evrelerin birliğini, karşıt yönlü iki işleme, yani metaların alım ve satımına ayrışan bir hareketi temsil eder.”

Önceki iki bölümde görmüş olduğumuz üzere, faiz başkasının parasını ödünç alarak sermaye olarak kullanan faal sanayici ya da tüccarın, elde ettiği kârdan para sahibi kişiye verdiği kısımdır. Faal kapitalist şayet yalnızca kendi sermayesini kullanıyorsa böyle bir kâr bölüşümü olmaz ve kârın hepsi onun olur. Açık ki, kârın bir bölümünü faize dönüştüren ve genel olarak faiz kategorisini yaratan şey, kapitalistlerin para kapitalistleri ile girişimci kapitalistler olarak ikiye ayrılmasıdır. Faiz oranını yaratan şey de, işte bu iki tür kapitalist arasındaki rekabettir. Sermaye yeniden üretim sürecinde iş gördüğü sürece, kapitalist kişi bir birey olarak bu sermayenin toplamı üzerinde değil, ancak gelir olarak harcayabileceği kâr kısmı üzerinde tasarrufta bulunabilir. Zira sermayesi üretim sürecine bağlanmış durumdadır. Sermaye sahipliği kapitaliste, o bunu emeği sömürmek için kullandığı sürece başka bir şekilde tasarrufta bulunma olanağını vermez. Para kapitalisti için de aynısı geçerlidir. Sermayesini para-sermaye olarak ödünç verdiği sürece faiz kazancı elde eder ama anaparası üzerinde tasarrufta bulunamaz. Bu durum, sermayesini bir ya da çok yıllığına ödünç verdiğinde ve belirli vadelerde anaparası kendisine geri dönmeksizin faiz elde ettiğinde açıkça belli olur.

Marx, burada konunun ayrıntılı biçimde incelenemeyeceğini belirtir. Ayrıca, borç verenler ile borç alanlar arasındaki rekabet ve para piyasasında bundan kaynaklanan küçük ölçekli dalgalanmaların da incelemenin dışında bırakılacağını vurgular. “Faiz oranının sınaî çevrim sırasında izlediği devrenin sunulması, bu devrenin kendisinin sunulmasını gerektirir, ama burada bu da yapılamaz. Faiz oranının dünya pazarındaki şu ya da bu ölçekte gerçekleşen yaklaşık eşitlenmesi için de aynısı geçerlidir. Burada yalnızca, faiz getiren sermayenin bağımsız şeklini ve faizin kârdan bağımsızlaşmasını inceleyeceğiz.” Buraya kadarki varsayımlara göre, faiz, faal kapitalistin elde ettiği kârdan para kapitalistine ödeyeceği kısımdır. Bu nedenle, faizin üst sınırı kârın kendisi olarak görünür; fakat bu sınıra ulaşılmış olsaydı faal kapitalistin payına düşen kısım sıfıra eşit olurdu. “Faizin alt sınırı ise hiçbir şekilde belirlenemez. Akla gelebilecek her tür düzeye düşebilir. Ama bu durumda her zaman karşıt yöndeki etkiler devreye girer ve faizi bu göreli en alt düzeyin üzerine çıkarır.”

Marx, farklı kâr oranlarına sahip sanayi sermayeleri temelinde gerçekleşen eşitlenmenin yanı sıra, incelemeye ticaret sermayesinin dahil edilmesiyle ortalama kâr oranının oluşumu konusunun tamamlandığını belirtir. “Ortalama oranı bundan böyle sanayi sermayesi ve ticaret sermayesi için aynı olduğundan, bu ortalama kâr söz konusu olduğu sürece, sınai kâr ile ticari kâr arasında herhangi bir ayrıma gitme gereği de kalmadı. Sermaye, ister sınai olarak üretim alanında isterse ticari olarak dolaşım alanında yatırılmış olsun, kendi büyüklüğüyle orantılı olarak aynı yıllık ortalama kârı sağlar.” Para, kapitalist üretim temelinde sermayeye dönüştürülebilir ve bu yolla verili bir değer olmaktan çıkarak kendi kendisini değerlendiren, kendisini çoğaltan bir değer olur. “Kâr üretir, yani, kapitaliste, belirli bir miktarda karşılığı ödenmemiş emeği, artık ürünü ve artık değeri işçiden söküp alma ve ona el koyma olanağını sağlar. Böylece, para olarak sahip olduğu kullanım değeri dışında, ek bir kullanım değerini, yani sermaye olarak iş görme kullanım değerini kazanır. Burada onun kullanım değeri, tam olarak, sermayeye dönüştürüldüğünde ürettiği kârdır.” İşte para bu potansiyel sermaye niteliği içinde kâr üretme aracı olarak kendine özgü bir meta halini alır, sermaye bu durumda sermaye olarak bir meta haline gelir.

Marx, genelde iktisatçıların sergilediği saçmalıklar dışında, sıradan iktisatçı söz konusu olduğunda, yanlış anlayışın iki nedeni daha olduğunu belirtir. Bunlardan birincisi, bu tür iktisatçının, sanayicinin kârından farklı bir özelliğe sahip olan ticari kârı açıklayamamasıdır. İkincisi ise, kapitalist üretim tarzının özgül biçiminden kaynaklanan meta-sermaye ve para-sermaye biçimlerini ve ayrıca meta ticareti sermayesi ve para ticareti sermayesi biçimlerini üretken sermaye ile bir göstermeye yönelik özürcü çabalarıdır. Marx’ın belirttiği üzere, Smith ve Ricardo gibi büyük iktisatçılar sermayeyi sanayi sermayesi olarak ele almışlar ve dolaşım sermayesini de (para-sermayeyi ve meta-sermayeyi), gerçekte yalnızca, her bir sermayenin yeniden üretim sürecinde bir evre oluşturduğu kadarıyla incelemişlerdir. Bu nedenle de, özel bir tür olarak ticaret sermayesi karşısında zor duruma düşmüşlerdir. Oysa değer oluşumu ve kâr hakkında, sanayi sermayesinin incelenmesinden dolaysız olarak türetilen önermeler tüccar sermayesine doğrudan doğruya uymaz. “Bu nedenle tüccar sermayesini gerçekte tümüyle bir yana bırakırlar ve ondan yalnızca sanayi sermayesinin bir türü olarak söz ederler.” Ricardo’nun yaptığı gibi, özel olarak dış ticaret üzerinde durduklarında ise, bu ticaretin değer ve dolayısıyla artı-değer yaratmadığını belirtmekle yetinirler. “Oysa dış ticaret için geçerli olanlar iç ticaret için de geçerlidir.”

Tarihsel krizi içinde debelenen kapitalist sistem, yarattığı muazzam bir işsizlik, kitlelerin derinleşen yoksulluğu ve yaygınlaştırdığı emperyalist paylaşım savaşları eşliğinde varlığını sürdürüyor. Dünyamızı gün geçtikçe daha da kaotik ve cehennemî bir alana çeviren bu sistemin egemenleri, kitleler üzerindeki baskıları arttırarak ve otoriter rejimleri yaygınlaştırarak hüküm sürüyorlar. 2. Dünya Savaşı sonrasında kendisini dünyaya demokrasi şampiyonu olarak sunan ABD, şimdi çılgın Trump başkanlığında inanılmaz bir pervasızlıkla ülkeleri hizaya getirmeye çalışıyor. Trump, ABD’de başkanın yetkilerini sınırlayan kurumlara meydan okuyarak egemenlik koltuğuna kurulurken, kankası Elon Musk konuşmalarında Nazi selamlarıyla şov yapıyor. Kapitalizmin yükseliş dönemine eşlik eden burjuva demokrasileri, kapitalizmin çürüme çağında yerini giderek siyasal yaşamda genel bir otoriterleşme, faşistleşme gerçekliğine bıraktı. (…) Yaşadığımız bu süreçte işçi sınıfının örgütsüzlüğü ve burjuvazinin ideolojik salvolarıyla devrim fikrinin zayıflatılmış olması nedeniyle, çürüyen ve çürüten kapitalizme karşı ne tuhaf ki hâlâ bu sistem ve bu düzen içinde bir çıkış yolu, demokrasi aranıyor. Oysa kapitalist sistemin hegemon gücü ABD’nin geldiği son durumun en çarpıcı biçimde gözler önüne serdiği üzere, burjuva demokrasisi ileri kapitalist ülkelerde bile çoktandır aşınmış ve burjuva yönetimler bir zenginler kulübü hegemonyasına, plütokrasi diye adlandırabileceğimiz oligarşik bir egemenlik biçimine bürünmüştür. (…) Bugün insanlığın kurtuluşu ancak işçi sınıfının örgütlü gücüyle başarılacak devrimlere bağlı ve dünyaya demokrasi de ancak ezici çoğunluğuyla işçileşmiş kitlelerin iktidarıyla gelebilir.

Para biçimindeki sermaye, yalnızca sermaye yeni yatırılıyorsa ve sermayenin yeni yatırılıyor olması ölçüsünde hareketin başlangıç noktası ve bitiş noktası olarak görünür. Fakat dolaşım sürecinde iş görmekte olan bütün sermayeler için, başlangıç noktası da bitiş noktası da yalnızca meta-para dönüşümünde birer geçiş noktası olarak görünür. Bir kez işe koyulmuş olup işlemlerini sürdüren bir ticaret sermayesi için gerçek süreç her zaman M-P-M' şeklindedir. Ticaret sermayesi, aynı anda hem M-P hem de P-M işlemlerini gerçekleştirir. Bunun anlamı, yalnızca, bir sermaye P-M aşamasındayken bir başkasının M-P aşamasında bulunmasından ibaret değildir. “Aksine, üretim sürecinin sürekliliği nedeniyle, aynı sermaye eş zamanlı olarak durmadan alır ve durmadan satar; söz konusu sermaye, her zaman, aynı anda her iki aşamada birden bulunur.”

Daha önceki bölümlerde üzerinde durulduğu üzere, sanayi sermayesinin devri kendi üretim zamanı ile dolaşım zamanının birliğinden oluşur. Oysa tüccar sermayesinin devri yalnızca meta ve para başkalaşımlarını içerir. Marx, tüccar sermayesinin devri ve fiyatlar konusundaki analizine bir varsayımla başlar: “Burada, satın alma fiyatı ile satış fiyatı arasındaki farkın içinde yer alabilecek olan maliyetleri tümüyle göz ardı ediyoruz, çünkü bu maliyetler, şu aşamada, burada inceleyeceğimiz biçim üzerinde hiçbir değişikliğe yol açmaz.” Belirli bir tüccar sermayesinin devirlerinin sayısı, paranın yalnızca dolaşım aracı olarak yinelenen devirlerine benzer. Örneğin tüccarın 100 birimlik para-sermayesi on devir yaparsa, kendi değerinin on katı değere sahip metalar satın alır; ya da kendi değerinin on katı değere sahip (1000 birim değerinde) meta-sermayeyi piyasada realize etmiş olur. Paranın piyasada yalnızca dolaşım aracı olarak dolaşmasıyla, tüccar sermayesinin devri arasında bir fark vardır. Dolaşım aracı olarak paranın devrinde aynı para parçaları çeşitli ellerden geçerler ve bunların dolaşım hızları temelinde dolaşımdaki para parçaları kitlesi oluşur. Tüccar söz konusu olduğunda ise, tekrar tekrar kendi değeri tutarında meta-sermaye alıp satan ve tüccara tekrar tekrar “değer+artı-değer” olarak dönen şey onun para-sermayesidir. Sermaye devri olarak tüccar sermayesinin devrini karakterize eden şey budur. “Sürekli olarak, dolaşıma sürdüğünden daha fazla parayı dolaşımdan çeker. Bunun dışında, tüccar sermayesinin devrinin hızlanmasıyla (gelişkin bir kredi sisteminin varlığında paranın ödeme aracı olma işlevi de ağır basacağından), aynı para kütlesinin daha hızlı dolaşacağı da apaçıktır.”